جرأت داري بگو نه
بسياري از افراد هنگام رويارويي با مشكلات زندگي فاقد توانايي هاي لازم براي مقابله با آنها هستند و همين عدم توانايي مي تواند زمينه ساز بسياري از مشكلات و آسيب هاي روان شناختي باشد اما در مقابل عده ديگري مي توانند از مشكلات و موانع موجود عبور كنند و از ديدگاه همه ما به افراد موفقي تبديل شوند.
روان شناسان با بررسي خصوصيات اين افراد موفق به يك سري فرآيندهاي مشابه دست يافته اند كه از آن به عنوان راهبردهاي مقابله اي يا مهارت هاي مقابله با تغييرات زندگي ياد مي كنند و يكي از مؤثرترين اين مهارت ها، مهارت جرأت ورزي است. در اين باره با دكتر حسين اسعدي، روان شناس و عضو هيئت علمي دانشگاه شيراز به گفتگو نشسته ايم...
آقاي دكتر! جرأت ورزي يعني چه؟
در يك جمله مي توان گفت جرأت ورزي توانايي ابراز خود و ابراز حقوق خود بدون پايمال كردن حقوق ديگران است. با داشتن اين مهارت افراد قادرند كه اعتماد به نفس زيادي داشته باشند و موجب برانگيختن حس احترام ديگران شوند و در اين شرايط است كه تسلط بر موقعيت ها و مشكلات روزمره تا حد زيادي آسان مي شود البته جرأت ورزي، جرأت مندي، ابراز وجود، قاطعيت و حتي مهارت نه گفتن تا حدودي مشابه هم هستند و همين معني جرأت ورزي را مي دهند.
از كجا بفهميم كه فرد جرأت ورزي هستيم يا نه؟
بايد گفت افراد درمورد ابراز حقوقشان به چهار دسته تقسيم مي شوند. گروه اول، افراد بي جرأت و منفعلي هستند. شايد ما در ظاهر، آنها را فروتن، از خود گذشته، مهربان و صبور ببينيم اما در باطن اين افراد به دليل اينكه به ديگران اجازه مي دهند به راحتي حقوق و احساساتشان را ناديده بگيرند، هميشه ناراحت هستند و براي دفاع از حق خود جرأت حرف زدن و مقابله ندارند و به راحتي نظرات ديگران را مي پذيرند. افراد پرخاشگر، گروه دوم را تشكيل مي دهند. اين گروه حقوق خود را به قيمت ناديده گرفتن حقوق ديگران به دست مي آورند و در حقيقت جرأت مندي را با خشونت اشتباه گرفته اند. افراد پرخاشگر بي جرأت در گروه سوم قرار مي گيرند. اين گروه از افراد به دلايل مختلف احساس خشم يا خصومت نسبت به ديگران را تحمل مي كنند اما توانايي بيان آنها را ندارند و حتي نمي توانند اين احساسات را تحمل كنند و به همين دليل از روش هاي غيرمستقيم مثل لج كردن، كم كاري، قهر و گريه و... بهره مي گيرند. در نهايت افراد جرأت ورز گروه آخر را شامل مي شوند. اين افراد بدون پرخاشگري و يا استفاده از راه هاي غيرمستقيم ابراز هيجانات، تلاش مي كنند تا حقوق شان را به دست بياورند و به راحتي از اين حق نمي گذرند. درعين حال، افكار و احساسات خود را صريح بيان مي كنند و مورد اعتماد و منطقي هم هستند و اگر با نظر جمع مخالف باشند بدون هيچ گونه بي احترامي، نظرشان را مي گويند. اگر شما اين خصوصيات را داريد، پس مي توانيد نتيجه بگيريد كه فرد جرأت ورزي هستيد.
داشتن مهارت جرأت ورزي چه قدر اهميت دارد؟
همه ما در زندگي بارها و بارها در موقعيتي قرار گرفته ايم كه با درخواست و تقاضاي اطرافيان، موافق نبوده ايم. مثلاً يكي از آشنايان كه با او رودربايستي داشته ايم به ما پيشنهاد شراكت كاري يا مثلاً ازدواج داده است. مهارت جرأت ورزي به ما كمك مي كند كه معقولانه اين تقاضاها را رد كنيم و به جاي بيان اين جمله كه «بگذاريد بيشتر فكر كنم» از جمله «من با تمام احترامي كه براي شما قايلم اما بنا به دلايلي با اين موضوع مخالفم» استفاده كنيم و بيهوده فكرمان را مشغول نگه نداريم البته داشتن اين مهارت در برخورد مناسب با مخالفت ديگران، جلوگيري از اعتراض هاي پرخاشگرانه نابه جا، تقاضاي معقول از ديگران و اعلام موضع خود در تصميم هاي جمعي (حتي اگر تنها مخالف جمع باشيم) نيز به دردمان مي خورد.
آيا اين مهارت مي تواند در كنترل خشم هم به ما كمك كند؟
صددرصد. يكي از مهارت هاي اساسي كنترل خشم همين جرأت ورزي است. يعني فرد جرأت مند نه خشم خود را
فرو مي خورد كه بعدها به بغض و خشونت و كينه تبديل شود و نه دست به پرخاشگري مي زند كه رفتارش پشيماني درپي داشته باشد بلكه قادر خواهد بود در صورت بروز خشم و عصبانيت بدون استرس و رفتار اشتباه، قاطعانه رفتار كند و تصميم نادرستي نگيرد و با كنترل عواطف و احساسات لحظه اي، مديريت شرايط را برعهده گيرد.
چگونه مي توانيم مهارت جرأت ورزي را در خود تقويت كنيم؟
ابتدا بايد از موضع خود مطمئن شويم يعني مشخص كنيم كه مي خواهيم بله بگوييم يا خير و اگر اطمينان نداريم، براي پاسخ دادن فكر كنيم و از فرد مقابل بخواهيم كه موضوع را بيشتر برايمان روشن كند و در دادن پاسخ، تحت تأثير اطرافيان قرار نگيريم. درعين حال در رفتارهاي جرأت ورزانه بدن بايد راست باشد، سر به سمت بالا نگه داشته شود و رابطه چشمي مستقيم برقرار شود و در صدا و رفتار فرد، اطمينان و قاطعيت كاملاً نمايان باشد و بعد موافقت يا مخالفت خود را با كمال احترام بيان كنيم.
تمرين جرأت ورزي
فرض كنيد دوستتان از شما تقاضا مي كند كه چند ساعتي اتومبيل تان را قرض بگيرد و شما مخالفيد. اگر بخواهيد جرأت مندانه رفتار كنيد بايد از جمله اي استفاده كنيد كه سه بخش كلي دارد. بخش اول با كلمه «من» شروع مي شود يعني مي گوييد: «من مي دانم كه در اين شرايط به اتومبيل من نياز داري.» در بخش دوم، دليل تصميم خود را عنوان مي كنيد كه بايد كاملاً واضح، روشن و كوتاه باشد: «من مي دانم كه در اين شرايط به اتومبيل من نياز داريد اما من در طول روز واقعاً به آن نياز دارم.» بسياري از افراد فكر مي كنند بحث همين جا تمام مي شود اما بخش آخر، اعلام قاطع تصميم است يعني بعد از پايان جمله بايد بگوييد: «متأسفم كه نمي توانم اتومبيل ام را به تو قرض دهم.» فراموش نكنيد كه لحن شما بايد بدون تعارف اما آرام و متين و مهربان باشد. معمولاً افراد منطقي با يك يا دو بار شنيدن اين جملات سه بخشي قانع مي شوند البته گاهي نيز با افراد سمجي روبه رو مي شويد كه بايد از تكنيك هاي خاص مثل تكرار جمله گفته شده با قاطعيت بيشتر، ترك محيط (جرأت مندي فزاينده) و عوض كردن موضوع بحث استفاده كنيد و يا حتي خود را به خنگي و نفهميدن بزنيد. اگر هم بعد از بيان جمله خود از طرف مقابل عبارت ناخوشايندي مثل «خيلي خودخواهي» را شنيديد، بهترين روش براي مقابله با اين افراد سمج اين جمله است: «اگر اين كار خودخواهي است، پس من خودخواهم!»
شايد در فرهنگ ما يك فرد جرأت ورز با يك فرد مغرور و حتي بي ادب اشتباه گرفته شود اما اطرافيان با مشاهده رفتارهاي جرأت مندانه مكرر فرد، مطمئناً شرايط را درك مي كنند البته به شرطي كه فرد در بيان جملات و رفتارهاي جرأت مندانه، صحيح و منطقي عمل كند و اين كار نياز به آموزش و تمرين دارد.
